ADDIE là khung năm giai đoạn để thiết kế một chương trình đào tạo: Analysis (phân tích), Design (thiết kế), Development (phát triển học liệu), Implementation (triển khai) và Evaluation (đánh giá). Nó giúp người làm đào tạo đi từ vấn đề công việc tới hoạt động học có mục tiêu đo được, thay vì bắt đầu bằng việc soạn slide.
ADDIE không phải phương pháp dạy, cũng không quy định học trực tiếp hay trực tuyến. Nó là trình tự ra quyết định. Giá trị lớn nhất của nó nằm ở hai giai đoạn đầu, nơi bạn xác định học viên cần làm được gì sau khoá học và bằng chứng nào cho thấy họ làm được. Điểm yếu, như nhiều nhà thiết kế đã chỉ ra, là khi áp dụng tuần tự cứng nhắc thì dự án chậm và phát hiện sai sót muộn.
Bài này giải thích từng giai đoạn với sản phẩm đầu ra cụ thể, nguồn gốc thật của ADDIE (khác với điều nhiều tài liệu viết), những phê bình chính và cách kết hợp với cách làm lặp nhanh như SAM.
Nguồn gốc: ADDIE không có "tác giả" như người ta tưởng
Nhiều tài liệu ghi ADDIE do Đại học Bang Florida tạo ra cho quân đội Mỹ năm 1975. Sự thật phức tạp hơn. Năm 1975, nhóm của Robert Branson tại Đại học Bang Florida soạn bộ Interservice Procedures for Instructional Systems Development cho các quân chủng Mỹ, gồm năm giai đoạn: phân tích, thiết kế, phát triển, triển khai và kiểm soát. Đó là một trong nhiều mô hình thiết kế hệ thống đào tạo thời kỳ ấy, chịu ảnh hưởng của cách tiếp cận hệ thống và tâm lý học hành vi.
Michael Molenda, trong bài viết năm 2003 có tên đại ý "đi tìm mô hình ADDIE khó nắm bắt", đã tra cứu tài liệu và kết luận rằng từ viết tắt ADDIE xuất hiện muộn hơn, lan truyền qua truyền miệng, và không gắn với một tác giả hay một bản mô tả gốc nào. ADDIE vì thế nên hiểu là tên gọi chung cho họ các mô hình thiết kế đào tạo có cùng logic, không phải một quy trình chuẩn có văn bản gốc.
Điều này có hệ quả thực tế: không có "cách làm ADDIE đúng" duy nhất. Khi một nhà cung cấp nói chương trình của họ "chuẩn ADDIE", câu đó gần như không mang thông tin. Câu hỏi đáng hỏi là: phân tích dựa trên dữ liệu gì, mục tiêu viết thế nào, đánh giá đo cái gì.
Năm giai đoạn và sản phẩm đầu ra của từng giai đoạn
Cách nhanh nhất để kiểm tra một dự án đào tạo có đi đúng ADDIE không là hỏi: mỗi giai đoạn đã ra được sản phẩm gì cụ thể?
- Phân tích: vấn đề công việc cần giải quyết, đối tượng học (đã biết gì, làm việc trong điều kiện nào), ràng buộc (thời gian, ngân sách, địa điểm, ca kíp). Đầu ra là một bản mô tả ngắn có số liệu, thường lấy từ đánh giá nhu cầu đào tạo.
- Thiết kế: mục tiêu học tập đo được, cách đánh giá cho từng mục tiêu, cấu trúc nội dung, chiến lược dạy học (thực hành mô phỏng, tình huống, kèm cặp). Đầu ra là bản thiết kế chương trình, có thể chỉ vài trang.
- Phát triển: soạn học liệu, bài tập, tình huống, đề kiểm tra, hướng dẫn cho giảng viên; chạy thử với nhóm nhỏ. Đầu ra là bộ học liệu đã thử nghiệm.
- Triển khai: chuẩn bị giảng viên, lịch học, địa điểm hoặc nền tảng, thông báo cho quản lý trực tiếp về vai trò của họ trước và sau khoá học. Đầu ra là các lớp đã chạy và dữ liệu tham gia.
- Đánh giá: gồm đánh giá trong quá trình (formative, sửa ngay khi thử nghiệm) và đánh giá tổng kết (summative, đo kết quả học và kết quả công việc). Mô hình bốn cấp độ của Kirkpatrick là khung thường dùng cho phần tổng kết; điểm cốt yếu là thước đo phải được chọn từ giai đoạn thiết kế chứ không phải sau khi dạy xong.
Lưu ý rằng chữ E không nằm riêng ở cuối. Trong thực hành tốt, đánh giá diễn ra xen kẽ: duyệt thiết kế với chuyên gia nội dung, chạy thử học liệu, khảo sát nhanh sau buổi đầu. Mô tả ADDIE như một đường thẳng là cách đơn giản hoá gây hiểu lầm.
Giai đoạn thiết kế: viết mục tiêu học tập sao cho đo được
Mục tiêu học tập là trái tim của ADDIE. Robert Mager trong Preparing Instructional Objectives (1962) đề xuất mỗi mục tiêu có ba phần: hành vi (học viên làm gì), điều kiện (trong hoàn cảnh nào, với công cụ gì) và tiêu chí (đạt đến mức nào). So sánh hai cách viết: "Hiểu quy trình xử lý khiếu nại" và "Với một khiếu nại thực tế qua điện thoại, nhân viên ghi nhận đủ năm trường thông tin bắt buộc và đưa ra hướng xử lý đúng chính sách trong mười phút". Câu thứ hai cho biết ngay bài tập nên là gì và chấm thế nào.
Thang phân loại của Bloom, bản sửa đổi của Anderson và Krathwohl (2001), giúp chọn động từ đúng cấp độ: nhớ, hiểu, áp dụng, phân tích, đánh giá, sáng tạo. Phần lớn đào tạo doanh nghiệp cần dừng ở cấp áp dụng trở lên; nếu mọi mục tiêu đều là "nêu được", "trình bày được" thì khoá học đang dạy kiến thức suông.
Về cấu trúc buổi học, chín sự kiện dạy học của Robert Gagné (The Conditions of Learning, 1965) vẫn là bản kiểm tra hữu ích: gây chú ý, nêu mục tiêu, gợi lại kiến thức cũ, trình bày nội dung, hướng dẫn, cho thực hành, phản hồi, đánh giá, tăng cường ghi nhớ và chuyển giao. Bạn không cần đủ chín bước trong mỗi buổi, nhưng thiếu hẳn thực hành và phản hồi thì gần như chắc chắn người học không đổi hành vi.
Những phê bình chính đối với ADDIE
ADDIE bị phê bình nhiều từ thập niên 1990, khi vòng đời sản phẩm và phần mềm ngắn lại. Bảng dưới tóm tắt các lời phê bình thường gặp và mức độ chính đáng.
| Phê bình | Nội dung | Đánh giá |
|---|---|---|
| Quá tuần tự, chậm | Phải phân tích, thiết kế xong mới phát triển; khi khoá học ra mắt thì nhu cầu đã đổi | Đúng nếu làm cứng nhắc; nhưng bản thân khung không cấm lặp lại |
| Phát hiện lỗi muộn | Người học và quản lý chỉ thấy sản phẩm ở giai đoạn triển khai, khi sửa đã tốn kém | Chính đáng; cách khắc phục là làm mẫu thử sớm |
| Nặng giấy tờ | Mỗi giai đoạn sinh ra văn bản dài, ít ai đọc | Phụ thuộc cách tổ chức hơn là lỗi của khung |
| Thiên về nội dung | Dễ biến thành dự án soạn tài liệu thay vì giải quyết vấn đề hiệu suất | Chính đáng khi bỏ qua bước phân tích nguyên nhân |
| Không phải lý thuyết học tập | ADDIE không nói gì về cách con người học | Đúng, nó là quy trình quản lý dự án, cần ghép với nguyên lý học tập |
Nói cách khác, phần lớn lời phê bình nhắm vào cách dùng ADDIE như thác nước một chiều. Các nhà thiết kế có kinh nghiệm thường vẫn giữ năm câu hỏi của ADDIE nhưng làm chúng theo vòng lặp ngắn.
SAM và cách làm lặp nhanh: khi nào nên chọn
Michael Allen trong cuốn Leaving ADDIE for SAM (2012) đề xuất SAM, viết tắt của Successive Approximation Model, tức mô hình xấp xỉ liên tiếp. Ý tưởng là làm mẫu thử thô càng sớm càng tốt, cho người học thật và người ra quyết định xem, rồi sửa qua vài vòng ngắn. SAM bắt đầu bằng một buổi làm việc tập trung gọi là "savvy start" với các bên liên quan để phác ý tưởng và mẫu thử ngay trong buổi, sau đó lặp thiết kế và phát triển theo chu kỳ, thay vì viết một bản thiết kế dài.
SAM hợp với khoá học trực tuyến có tương tác, mô phỏng phần mềm, nội dung thay đổi nhanh và dự án có nhiều bên cần đồng thuận. ADDIE theo kiểu tuần tự vẫn hợp với đào tạo an toàn, tuân thủ, vận hành thiết bị, nơi yêu cầu ổn định và sai sót có giá rất đắt, cần duyệt kỹ từng bước.
Trong thực tế nhiều đội đào tạo nội bộ dùng cách lai: giữ phân tích kỹ ở đầu (vì đây là chỗ quyết định có nên đào tạo hay không), còn thiết kế và phát triển thì làm theo vòng: phác khung một buổi, dạy thử một nhóm nhỏ trong tuần, sửa, rồi mới nhân rộng. Cách này giảm rủi ro soạn xong một bộ tài liệu dày mà học viên thấy không dùng được.
Dù chọn mô hình nào, có ba câu hỏi nên được trả lời trước khi viết dòng học liệu đầu tiên: người học sẽ làm được việc gì mà hiện chưa làm được; làm sao biết họ đã làm được; và môi trường sau khoá học có cho họ cơ hội làm việc đó không. Ba câu hỏi này chính là phần cốt lõi còn lại của ADDIE khi bỏ đi lớp vỏ quy trình, và cũng là điều phân biệt một dự án đào tạo giải quyết vấn đề với một dự án sản xuất tài liệu.
Áp dụng ADDIE gọn cho một khoá đào tạo nội bộ
Ví dụ giả định: một công ty logistics ở Bình Dương (nay thuộc TP. Hồ Chí Minh) muốn giảm sai sót khi nhân viên kho nhập hàng vào hệ thống.
- Phân tích (một tuần): xem dữ liệu sai lệch tồn kho ba tháng, quan sát hai ca nhập hàng, phỏng vấn trưởng kho. Phát hiện 70% lỗi tập trung ở hai thao tác: quét mã khi kiện hàng có nhiều mã và nhập số lượng khi hàng lẻ. Một phần lỗi do máy quét thiếu, giao cho bộ phận mua sắm.
- Thiết kế (hai ngày): viết hai mục tiêu theo cấu trúc Mager, chọn hình thức thực hành tại kho với hàng mẫu, bài đánh giá là xử lý đúng mười kiện mẫu khó.
- Phát triển (một tuần): soạn thẻ hướng dẫn một mặt, chuẩn bị mười kiện mẫu, dạy thử cho năm nhân viên, sửa thứ tự thao tác theo phản hồi.
- Triển khai (hai tuần): mỗi ca 45 phút, trưởng ca làm người hướng dẫn, trưởng kho được báo trước để kiểm tra lại sau một tuần.
- Đánh giá (ba tháng): theo dõi tỷ lệ sai lệch tồn kho so với ba tháng trước và so với kho chưa đào tạo.
Toàn bộ chương trình không cần phòng học, slide hay giảng viên thuê ngoài. Đó là bản chất của ADDIE dùng đúng: quyết định dựa trên vấn đề công việc, không dựa trên hình thức đào tạo quen thuộc.
Câu hỏi thường gặp
ADDIE có dùng được cho e-learning không?
Có. ADDIE không phụ thuộc hình thức. Với e-learning, giai đoạn phát triển nặng hơn vì phải dựng tương tác, quay video, lập trình bài kiểm tra; vì vậy nhiều đội chèn thêm vòng mẫu thử sớm để người học bấm thử trước khi dựng toàn bộ, gần với cách làm của SAM.
Khác biệt giữa ADDIE và mô hình Dick và Carey là gì?
Mô hình của Walter Dick và Lou Carey chi tiết hơn, chia thành khoảng mười bước như xác định mục tiêu giảng dạy, phân tích nhiệm vụ, phân tích người học, viết mục tiêu, soạn công cụ đánh giá, chọn chiến lược, đánh giá thử. Về logic, nó thuộc cùng họ với ADDIE, chỉ chia nhỏ các giai đoạn.
Một chương trình đào tạo nội bộ mất bao lâu để thiết kế?
Phụ thuộc độ dài và hình thức. Các ước tính trong ngành dao động rất rộng, từ vài giờ đến hàng chục giờ thiết kế cho mỗi giờ học, tuỳ là lớp trực tiếp đơn giản hay e-learning tương tác. Hãy ước tính theo dự án của mình và theo dõi thời gian thật để lần sau dự trù sát hơn.
Ai nên tham gia giai đoạn thiết kế?
Ít nhất ba vai: người thiết kế đào tạo, chuyên gia nội dung (người làm giỏi việc đó) và quản lý trực tiếp của người học. Thiếu chuyên gia nội dung thì bài sai nghề; thiếu quản lý thì học xong không có ai tạo điều kiện áp dụng.
Có nên viết mục tiêu học tập cho kỹ năng mềm không?
Nên, và khó hơn nhưng làm được. Thay vì "giao tiếp hiệu quả", viết hành vi cụ thể: "trong buổi họp nhóm mô phỏng, tóm tắt lại ý kiến người khác trước khi phản biện ít nhất hai lần". Kỹ năng mềm vẫn biểu hiện qua hành vi quan sát được.
